Thursday, 31 May 2018

Yur, tibbiy ko'rikdan o'tamiz!


“Onkologiya” so‘zini eshitganda, onkologiya shifoxonasi  tomonga yo‘li tushganda inson bir seskanib oladigan davrda yashamoqdamiz. Bu bejizga emas. Kundan kunga ushbu xastalik butun dunyo bo‘ylab ko‘payib bormoqda.  2015-yil statistic natijalariga ko‘ra butun dunyoda 8,8 million kishi  hayotdan ko‘z yumishiga turli xil onkologik xastaliklar sabab bo‘lgan.  Ushbu o‘limlarga sabab bo‘lgan onkologik xastaliklarning ko‘rsatgichlari quyidagicha:
1.     O‘pka o‘smasi  sababli 1,68 million;
2.     Jigar o‘smasi sababli 788 000;
3.     Kolorektal o‘smalar sababli 774 000;
4.     Oshqozon o‘smasi  sababli 754 000;
5.     Ko‘krak o‘smasi sababli  571 000 nafar inson vafot etgan.
Saraton kasalligida o‘limning qariyb 70 foizi past va o‘rta daromadli mamlakatlarda kuzatiladi. Bunga ham statistika keltirib biroz boshingizni qotirmoqchiman.  Yevropa va AQSH mamlakatlarida o‘rtacha olganda onkologik kasallik bilan kasallangan insonlarning 5 nafardan 2 nafari tuzalishga erishsa, Afrika va OSiyo mamlakatlarida bu kasallikdan 1/10 nafar inson tuzalishga erishadi. Lekin kasallik tarqalishi va rak keltirib chiqaruvchi moddalarning uchrashi bo‘yicha AQSH va YEvropa Osiyodan 7 barobarga ustun turadi. Demak, qanday xulosaga kelamiz?! Shoshmang,  xulosani so‘ngida berib o‘taman.
Bakalavr va magistraturada o‘qish davrimda o‘z ilmiy tadqiqot ishimni ilmiy tadqiqot institutda o‘tadim. Laboratoriya shunday joy-ki, ilmiy tadqiqotchi uchun uyerdagi har bir apparatu preparatlar uning  tushligiga, eksperiment obyektlari quyon-u sichqonlar  ilmiy xodimning do‘stlariga aylanib qoladi. Yana laboratoriyadagi hamkasblaring jigaringga aylanadi. Chunki ular bilan maqsading, intilishing, ilming, fikr doirang odatda juda o‘xshash bo‘ladi.  Hamkasblar bilan bugun quyonning genini tekshirsangiz, ertaga unga flyurosentli gen kiritib u bu yangilik qilmoqqa intilasiz kishi. Atrofdagi insonlarni ziyrakroq tiyranroq kuzatish qon qoningizga singib ketadi. 2-kurs magistratura davrimda laboratoriyamizga bitta qiz keldi. Yaxshi chiqishib ketdik. Qizlar odatda tez sirdoshga aylanadilar. Ular menga onalari ko‘krak saratonidan vafot etganlarini aytib berganda, uni  bag‘rimga bosib “umrlarini sizga bersin” deb ko‘ksim to‘lib ketgani hamon yodimda. Shundan keyin 6 oy o‘tib qarasam uning sochlari nisbatan ko‘p to‘kiladi, tirnoqlarida, tanalarida kuzatilayotgan o‘zgarishlarga qarab, og‘riq belgilarini sekin so‘rab havotirga tushdim. IShqilib saraton bo‘lmasin! Men jinsiy xromasoma anomaliyalarini o‘rganardim. Shu sabab doim menga doim eksperiment uchun  namuna (sog‘lom qon) kerak bo‘ladi. Undan menga qon berishini so‘radim. Tabiiyki rad etmadi. O‘zim o‘sma analizini qilib ko‘rdim. DNKda rak keltirib chiqaruvchi gen joylashgan telomere uchastkaning o‘zgarganini ko‘rib yuragim shuvilladi. Vahima qilmasdan, uning otasini chaqirtirdim. Va o‘ziga tushuntirdim. Hali aniq emas, ammo hamma kasallikni boshlanishini oldini olish mumkinligini tushuntirdim. Onkologiya shifoxonasiga borishdi. Ha ular ham ko‘krak saratoni kasalligi asoratini aniqlashdi. Ota bola Moskvaga borib operatsiya orqali endi o‘smoqchi bo‘lgan, hali organga tarqab ulgurmagan o‘smani oldirib tashlashdi. Organning o‘ziga ham ziyon yetmadi hatto!  Mana uch yildirki  sog‘ omon. Sog‘ bo‘lganda ham yer-u ko‘kni ilm bilan to‘ldirib yuribdi. Har har kelganda meni bag‘riga bosib, “onamni hidi sizdan keladi dugoon” deb erkalab qo‘yadi. Men esa shodlanaman. Qaniydi ularning onalari ham og‘riqlarga e’tiborli bo‘lib vaqtida doktorga borganlarida edi…
Yana bir hamkasbim, kursdoshim bor. Ismi Diyor. Onalari ko‘krak saratoni sababli vafot etgan. Uning aytishicha saraton shu darajaga yetganki tilining ostigacha UZDda ko‘ringan!!! Bungacha joni qancha og‘ridi ekan?!
Demak, statistika tahliliga qaytamiz, nega O‘zbekistonda rak xastaliklarining 5 nafaridan 4 nafari vafot etishiga!!! Bizda tibbiyot rivojlanmaganmi?! Aslo unday emas, bilish uchun Toshkentda joylashgan ikkita onkologiya shifoxonasiga ham borib ko‘ring. Jihozlari zamonaviy, rak xastaligini metostaza berishdan oldin aniqlash uchun reaktiv va kerakli asbob uskunalari yetarli darajada! Shifokorlarining ilmiy darajasi ha balki AQSH-u Yevropaniki qadar emasdir, ammo ularning ilmi aniq kasallikni aniqlashga yetadi. Buni men o‘nlab insonlarni shu shifoxonaga yuborgan bioximik mutaxassis sifatida aytmoqdaman. Unda muammo qayerda dersiz?! Muammo bizda! O‘z – o‘zimizda. Jonimiz og‘risa o‘tib ketadi deb avval “trimol”ni yana ham og‘riq qolmasa “Baralgin”ni ichib og‘rig‘imizni to‘xtatadigan o‘zimizda! Bizda tibbiy madaniyat juda oqsaydi, azizlar. Faqat saratonni men misol keltirdim xolos, minglab infeksiyalar bor organizmni xastalantirish uchun. Lekin, biznikilar jonkuyar. Vaqtini doktorga borishdan ayaydi. Og‘riqlarini aldabgina qo‘ya qoladi turli bo‘lgan bo‘lmagan dori vositalari bilan. Keyin hali eng navqiron 40 yoshida turib “qarichilikda shu joyim og‘riyabdi” deb aytib qo‘yadi. Qaniydi hamma hammaga jar solsam, “Ey Baraka topgurlar qarilik xastalik degani emas, shunchaki organizmdan yoshlikning ketishi, Sintez reaksiyalari emas parchalanish reaksiyalari ko‘proq sodir bo‘ladigan yosh. Bunda og‘riq  bo‘lishi shart emas. Sog‘lom odam sog‘lom qariydi” deb aytsam…
Jamiyatda tibbiy madaniyatni oshirish uchun quyidagi takliflarni beraman:
1.     Avvalambor, bolalarimizni katta qilguncha “ana duxtir kelyabdi, hozir ukol qiladi” deb doktordan bezillatib qo‘ymaylik. Aksincha, biror joyi lat yedimi yoki og‘ridimi uni mutaxassisga ko‘rsatish kerakligi haqida tushuncha berib, oq xalatlilardan qo‘rqmaydigan qilib tarbiyalaylik.
2.     Hamma tashkilotlarda tibbiy ko‘rikdan o‘tish tizimi bor a?! Lekin qaysi biringiz har yili shu tekshiruvdan o‘tasiz? Va atrofingizdagilar qanday o‘tadi yoki necha sum beradi?! Mana shu tibbiy tekshiruvni xolisligini nazoratga olishsin. Men bilgan ko‘p tashkilotlarda bu tizimdan pullik o‘tishadi. Soxta sog‘lomlik kimga kerak?! Odamlarimiz ham ikki soat vaqtini boylikdan afzal sog‘lik uchun sarflashni o‘rganishlari uchun hammamiz ham yon atrofimizga agitatsiya qilaylik.
3.     Viloyatlar bo‘ylab turli xil she’ru qo‘shiq aytib yurgan Zulfiyachiyu san’atkorlarimizga bittadan bo‘lsada ilm ahlini qo‘shib qo‘yishsin. Toki ular tibbiy madaniyatni xalq tushunishi uchun xizmat qilsin. Hech bo‘lmaganda teatrlarimizda, ko‘rsatuvlarimizda  tibbiy madaniyatni oshirishga, tibbiy ko‘rikdan o‘tishga odamlarni undaydigan g‘oyalarni berishsin;
4.     Mana Yoshlar Ittifoqi tashkil qilingan a?! Bu tashkilotga juda katta ishonch bildirilgan. Bu ishonchni “yalla” aytib oqlab bo‘lmaydiku. Ushbu tashkilotni ishlarini bundooq kuzatsam boshi she’r aytishdan, kitobxonlikka targ‘ibdan va biznes rejadan ortmayabdi. Bular ham yuzakidek. Ya’ni, tadbirkor u bu g‘oya aytadi ammo targ‘ib, shogird chiqarish yo‘q. Biznes maslahat beriladi, amalga joriy etilib massaviy foyda keltirganini hali eshitmadim, bilmadim. Bexabar qolgan bo‘lsam uzr, ammo.  Buni ustiga sog‘ligi but bo‘lmagan, yoki yaqini bemor bo‘lgan insonga she’ru biznes g‘oya bilan yordam berib bo‘lmasa!  Ana shu uyushgan yoshlarga bir maslahat, Tibbiyot Institutlaridan, O‘zRFAdan professor o‘qituvchilarni chorlab turli xil semenarlar o‘tkazsin tibbiy madaniyatni oshirish, kasallik sabablari, O‘zbekiston hududida uchraydigan xastaliklar ularning oldini olish, kasallik belgilari haqida. She’rxonlikdan ko‘ra xalqqa shu foydaliroq, ishoning!  Mana har bir tashkilotda, Yoshlar ittifoqi bor hozir, yo‘qlariga hududiy vakillar borib tashkil qils qanday yaxshi bo‘ladi. Qo‘shimchasiga, kasb kasalliklarini ham tushuntirib ketilsa, masalan dehqonda uchrashi mumkin bo‘lgan kasallik qaysi, o‘qituvchida qaysi, veterenarda qaysi, cho‘ponda qaysi kasallikka moyilliklar bo‘lishi va uni da’volash, tibbiy ko‘rikda o‘tishga chorlov haqida. Ayniqsa ayollarga. Qishloq joylarida yillaaab ginekologga bormaydigan ayollarni bilaman, afsus…  Tibbiyot vakillari jonli semenarlarni jon deb tashkil qilib berishadi, chunki ularga ham kasallikni da’volashdan uni oldini olish osonroq.
Ilohim, kasal bo‘lmangizlar.

P/S: Statistik ma’lumotlar http://www.cancerresearchuk.org web saytidan olindi.

Sunday, 20 May 2018

Fozil OLIMlar shahri


                  Assalomu alaykum

Jamiyatda insonlarning moddiy va ma’naviy hayoti yaxshilansa u jamiyatda chin ma’noda yuksaklikka erishadi. Yolg‘on va qog‘ozbozlikka, ko‘zbo‘ymachilikka asoslangan har qaysi jamiyatning inqirozi muqarrar. Oxirgi vaqtlarda TV, radio va internet tarmoqlari orqali hokimlarga to‘g‘ridan to‘g‘ri murojatlar, kamchiliklarini aytish boring-ki tanqidlar tut mevasidan ham ko‘p yog‘ilmoqda. Men ushbu vaziyatni ko‘rib jilmayib qo‘yaman. Nega deysizmi? !
Fozil odamlar shahri barpo bo‘lishi uchun avvalo fozil hokimlarni tarbiyalaydigan, uni tanqid qilib so‘kishga o‘rgatadigan emas, to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsatib yechim  va taklif bera oladigan xalq manfaatini o‘ylaydigan, o‘zi ko‘zbo‘yamachilikka yo‘l qo‘ymaydigan  fozil olimlar kerak. Hokimlar aldasa nima bo‘pti? ! Ko‘zbo‘yamachilikka yo‘llarni tozalab oqlab qo‘ysa nima bo‘pti? Ha, ishoning men buni hazm qilaman. Chunki, men birorta ham ilmiy ish oxiriga yetmagan faqat qog‘ozlargina ilmiy grantlar yutadigan ilmiy yo‘nalishlarni ko‘rganman, Vazir keladi deb talabalarga oq xalat kiydirib laboratoriyaga kirgizib qo‘ygan professorlarni ko‘rganman, Prezident  olimlarga suyanayotgan paytda  ilm ahliga da’vogarlik qiluvchi odamlarning Prezident kelishidan bir oy oldin laboratoriyani oqlab ko‘klashini ko‘rganman. Ha hamma mehmon kelsa uyini chiroylashtiradida dersiz, ha shunday, ammo “ijaraga” olib kelingan zallarga qo‘yilgan  gullaru stol stullarning Prezident ketishi bilan ketishini aldash deb hazm qila olmayotgan insonman. “Dardingni ayt” desa dardini aytmay “Biz bu bu larga erishdik” deb qog‘ozlarda erishilgan natijalarni ko‘rsatganlarni ko‘rgan, muammoni aytmay “buni qilamiz” deb va’da bergan va’dabozlarni ko‘rgan, ilmiy ishi 80 foizi “copy paste” dan iborat olimchalarni ko‘rganman, yillab mehnat qilib ilmiy ishini yoqlay olmayotgan shimining tizzasi  oqarib yotgan chin olimlarni guvohiman. Shunday olimlar aldasayu hokim aldasa nima qilibdi?!  Istehzosiz!
Endi ikkinchi tomondan qarayman, ishoninglar bizdagi ilmiy Institutlar va ularning ta’minlanishi Yevropa mamlakatlaridan qolishmaydi. Shunchaki bizda bu apparatu reaktivlarni ishlatadigan kalla yo‘q.
Nega deysizmi? Chunki, chin olimning bunga vaqti yo‘q. U xuddi robotga o‘xshaydi belgilangan ishni qilish, kunning o‘tishi va oylikni olishiga qarab o‘tayotgan kunlari, ishdan keyin bolasiga sumka olib berish uchun taksilik qilishi kerak. Kamiga farzandini Universitetda o‘qishini  istaydi. Repetitorga berishi kerak, chunki  maktabdagi ilm Universitetga kirishga yetmaydi. Ilmiy institut xodimining qo‘liga tegadigan 1 million 300 ming sum oyligi solig‘u communal to‘lovlarni to‘lashga ketadi deyarli. Moddiy ta’minlanmasdan turib uning miyasiga qanday Nobel oladigan g‘oya kelsin?! Qanday qilib bolasi kiyimsiz bo‘lsa u xalqni o‘ylasin?! Keyin, nima qiladi, o‘n martalab ro‘yhatdan o‘tolmagandan keyin ilmiy ishini sotadida?! Olimni sotuvchidan farqi uning foydasi katta mashaqqat evaziga keladi.Endi mana bu linkka bir qarang ,  https://www.norma.uz/uz/qonunchilikda_yangi/oakni_epish_rejalashtirilmoqda_ilmiy_darajalar_berish_oliy_talim_muassasalariga_va_itiga_topshiriladi/ “Ilmiy darajalar berish oily ta’lim muassasalariga va ITIga topshiriladi”.  Bizning OTMning darajasi ilmi daraja berishga yetadimi?! Mahalliychilik bilan baho qo‘yadigan ayrimlarning kuni tug‘arkanda?!
Men o‘qituvchi, ilmiy izlanuvchi inson sifatida quyidagi takliflarni kiritaman:
-         OAK yopilmasin, qayta sof tarzda shakllantirilsa to‘g‘ri bo‘lardi nazdimda. Chunki korrupsiya uchun katta yo‘l ochib qo‘ymaslik kerak. Plagiat bo‘lgan, sotib olingan ilmiy ishlarga qonunda qat’iy norma belgilansin;
-         Bakalavr va magistrlar ilmiy ishlarini tegishli tashkilotlarda, ilmiy institutlarda qilishsin va bu tekshirilsin. Oylik hisobotlar emas menimcha yarim yillik hisobotning o‘zi yetarli.
-         O‘qituvchi bajarishi kerak bo‘lgan 1540 soat o‘rniga ta’lim sifati talab qilinsin. Zotan, Bu maqola buncha ball beradi, bunisi buncha deb yurgan o‘qituvchining ta’lim sifati haminqadar bo‘lishi tabiiy.
Vaqtim juda kamligi uchun takliflarimni hammasini bera olmadim, ammo shu blogpostni o‘qigan hamma jamiyat a’zosidan o‘z fikr va mulohozalarini, ilmni rivojlantirishga takliflarini  kutib qolaman.
Istagim yurtimiz fozil olimlar shahri bo‘lsin, xalqimiz moddiy va ma’naviy boy bo‘lsin! Onalar "hokim boolam allayo" deb emas, "olim bolam alla" deb alla aytsin!








Friday, 18 May 2018

Amaki


                Miiitti edim. Oilamizning eng erkasi, eng sevimlisi edim. Rahmatli Gulchehra ammajonimga o’xshaganim uchun bo’lsa kerak amakim va ammamlar boshqacha yaxshi ko’rishardi. Ayniqsa amakimni farzandlari akalarim opalarim. Akam velosipedda sayr qildirsalar, opalarim meni kuldirish quvontirish uchun sahna ko’rinishlari tayyorlab berardilar. Sochlarim uzuun edi, katta opam quritib qo’yardilar. Xurmoni uzishga bo’yim yetmasdi kichik opam uzib berardilar, Dilnora opam esa ko’ylaklar yupkachalar tikib berardilar. Qora negr bitta qo’g’irchog’im yo’qolganda meni ovutgan ham shu amakimni qizlariJ. Lekin men nimadandir xafa bo’lsam, ranjisam, kimdirni aytib bermoqchi bo’lsam amakim oldiga yugurardim. Zulfiya ammamning o’g’li ham erka edi. Ikkalamiz tortishib qoldik bir safar. U menga toshchalar otdi. Tosh boshimga tegdi. Bu hodisani ko’rib turgan amakim yugurib kelib ammamni o’g’lini juda qattiq urgandilar. Mening boshim og’rirdi buvamning(amakimni buva deyman) yuragi. Men ulg’aygach kimdir gap otsa, telefon qilsa, g’ashimga tegsa yugurib amakimga aytardim. Dadamdan uyalgan bo’lsam kerakmi, bilmadim, amakimga aytardim. Amakim menga gap otgan bolani bir safar ikki xatlab yugurib yetib tavbasiga tayantirgan edilar. Buvijonim qatiq tayyorlasalar borganimdayoq menga shirin qatiq olib kelishlarini aytardilar, eng yaxshi ovqatlarni ilinardilar. Men yaxshi ko’rgan ovqat qilishsa chaqirib olardilar. Erkatoyligimni his qilaman amakimni oldida. Kap katta bo’lib qolsam ham qishloqqa borganimda bo’yinlariga osilvolsam ko’tarib aylantiradigan zabardastim amakijonim. Litseyda ota onalar majlisiga borib, “Qizim ozib ketyabdi, ko’p vazifa bermanglar” deb yeydigan ovqatlarimgacha nazorat qilib kelgan mehribonim. Nonning har bir ushog’ini ham haloldan topgan dehqonim, olgan foydalarini hammasini ishchilariga tarqatib bayram qilib beradigan saxiyim. Makroinsultni boshidan kechirganiga qaramasdan, gapira olmasligiga qaramasdan ro’za tutgan ibodatda havasmandim…
Buvajon eslaysizmi sizga yangi yil kechasida dadam hadya qilgan moskvichni ko’rib quvonganingiz va bizni unda aylantirganingizni? Buvajon meni har azonda kelib “navosti tur” deb uyg’otishingizni eslaysizmi? Hamma sizdan gap eshitardi, ish qilishga undardin giz, faqatgina meni urishmagansiz, bilasizmi buvajon? Meni paxta dalalariga olib chiqib paxta terishni o’rgatmoqchi bo’lib men o’rgana olmasam opamni paxtalarini “mani Dilnavozim terdi” deb dadamga maqtaganingizni eslaysizmi?… Yelkangizda ko’tarib dala aylantirganingizni? Maska taqib meni qo’rqitganingizni? Sovg’alar berganingizni? Ramazon aytishni o’rgatganingizni eslaysizmi? Qattiq aksirib yuragimni yorvorishingizni eslaysizmi buvajon?…
Buvajon “ovqat ye” degan tanbehlaringizni sog’indim. Ovozingizni sog’indim. Erkalashlaringizni, meni yonimni olishlaringizni sog’indim… “Novosti” desangiz ham mayli buvajon…
 Iltimos tuzaling. Tezroq tuzaling. Axir to’yimda menga duo aytmoqchi edingizku?! O’ynamoqchi, menga muzqaymoq olib bermoqchi edingizku?!  Opamlardan ham meni ko’p yaxshi ko’rasizku… Bu so’zlarimni albatta opamlar o’qib beradilar, men sizga sizni juda yaxshi ko’rishimni aytmoqchiman buvajon… Juda qattiq yaxshi ko’raman…
Qo’llarimni duoga ochdim…



Sunday, 17 September 2017

Aya


Men unga juda o’xshayman.
Suv tegsa qo’ng’iroq bo’lib ketadigan sochlarim, tirnoqlarimning tuzilishi, yanoqlarim, qoshlarimning shakli, ovozim…
Men unga juda o’xshayman.
Kulganda sharaqlab kulishim, qaysarliklarim, uyg’onganimda yuzimda kitobning izi qolib ketishi, mehribonligim, haqiqatparastligim, sadoqatligim, biror narsaga erisha olmasam qayg’urmasligim, erishsam shukrim…
Yo’q, men unga o’xshamayman. O’xshay olmayman. Axir uning kabi mehribon bo’lish osonmi?!
Tunlari uxlab turib uyg’onib ketib “bolam tinchmikin” deb xavotirlanishiyu lekin qo’ng’iroq qilishga botinolmay bezovta qilmay deya o’z yuragini bezovta qilishi… Ovqat yeyish vaqtida “dangasaginam ovqat yedimikin” deb luqmani yutishga qiynalishi, “yaxshi uxlayabdimikin”, “hech kim xafa qilmayabdimikin” degan o’ylar miyasida har soniya bo’lishi… Orzularini bolasini ko’ngli uchun ko’mibgina qo’ya olishi… Dam badam uyda yo’qligini unutib “Dilnavoz” deya chaqirib yuborishi, bag’ritosh qizini rasmiga qarab “sog’indim” deb qo’yishi, bolaligini eslab kulishi, “sutchoy”ini ichmaganida jazo
uchun xonaga qulflab qo’yganini eslab “o’shanda ham qaysar eding” deb erkalashi, “o’sha paytla yaxshigina eding” deb hazillashib qo’yishlari… Ikkita odam bir bo’lsa bolasini bolaligini eslab kulib yig’lashlari…
Men unga o’xshay olmayman. Uning kabi jasoratli bo’lish juda qiyin. U men uchun islohot timsoli, bir umr o’zini ustida ishlagan inson. Uning kabi adolatli bo’lishim, uning kabi g’amxo’r bo’lishim qiyin… Uning kabi inson bo’lishim qiyin… Ammo, unga o’xshagan, onamga o’xshagan ona bo’la olaman, in shaa Allah…
Bugun onamni juda sog’indim…

Mana shunday vaqtlarda, bor-ey deb yoningga qaytgim keladi onajon…
Meni seni o’ylayman shom-u saharda,
Ona sog’insam ham bora olmayman
Tunlari chorog’on shunday shaharda
Hech kimga dardimni ayta olmayman…

Tuesday, 4 April 2017

Yodingdami?

Bugun hayotbaxsh kunlarning eng hayotbaxshida, eng chiroylilaridan birida 14 yillik qadrdonim, do’stlarim bilan ko’rishdim. “Yodingdami” deb boshlanadigan suhbatlarni uchchalamiz ham sog’inibmiz. Bola edik, bebosh edik, energiyamiz olamlarga sig’mas vaqtlar edi.

“Yodingdami, konfet qog’ozini ustiga tosh qo’yib tosh otib konfet qog’oz yutar o’ynardik”

“Yodingdami, tomga olma yeymiz deb chiqqanimizda tomdan tushib ketganding”

“Yodingdami, o’rik daraxtiga chiqib o’rik yeyman deb qo’ling shilinib ketgandi”

“Yodingdami, sizlarnikiga borsak ayang bilan dadang  bolalar multik ko’rib dars qilmay qolmasin deya oq qora televizorlaringni buragichini olib ketardilar ishga, buraydigani buzilganidan qo’lbola olinadigan buraydigan yasab olgandila biznikiga o’xshab”

“Yodingdami, qo’shningni iti kanalni oldigacha quvlab borib oyog’ingdan tishlab olgandi. O’sha vaqtda 100 metrga o’n bir yarim sekundda yugurmasdingda))”

“Yodingdami biz hech ham “xola xola” o’ynamasdik, yo o’qituvchi o’qituvchi va yoki “militsiya militsiya”< “otishma” kabi o’yinlarni o’ynardik”

“Yodingdami, Qizil daryoga cho’milishga borishga dadangdan ruxsat olgani uchkishilashib borardik”

“Yodingdami, koptokni o’rniga noskini ichiga paxta, materiallar solib do’ppi yasab “o’rtaga kirar” o’ynardik”

“Yodingdami Qizil daryoga sel kelsa tomosho qilgani ko’prikka borardik, ko’prik selni toshqinidan qimirlardi, qo’rqsak ham ketmasdik.”

“Yodingdami buvingni ochkilarini taqib burning, ko’zing buncha xunuk deb bir birimizni masxaralardik”

“Yodingdami, biz futbol o’ynagani borsak hech ham seni qoldirib ketmasdik, tomoshoga olib ketardik”

“Yodingdami, maktabda o’qiyotganimizda katta tanaffusda sendan kelib non olib ketardik”

“Yodingdami qizil daryoni bo’yida mayiin qumdan “qaldirg’och uya” yasardik”

“Yodingdami, “Oq terak ko’k terak, bizdan sizga kim kerak” o’ynaganimizda hamma sani chaqirardi”

“Yodingdami, o’zimizcha “qishloq bo’ylab sayohat” tashkil qilardik, uydan topgan narsamizni sumkaga solib chiqardik”

“Yodingdami, hadeb tasbehlaringni uzib qo’yardim”

“Yodingdami maktabdan 4 olib kelganda dadangni oldiga borishga uyalganding”

“Yodingdami bog’ga anor yegani borib oppoq koftayu ko’ylaklarimizni qip qizilga kiritib kelardik”

“Yodingdami non pishiradigan joydan “buxanka” non olib buloqdan oqizib yer edik”

“Yodingdami, anketa daftari tutib rasm qistirib “Sevganingiz bormi” degan savolga javob yozardik 6-sinfda”

“Yodingdami, sirpanchiq uchgani borganimizda, tagimizga selofan qo’yib uchardik”

“Yodingdami qo’lqoping qolib ketsa, hamisha o’zimnikini bittasini berardim”

“Yodingdami chanada yiqilib yuzing shilinib shishib yurgandi”

“Yodingdami, yomg’irda ko’chalarda quvlashmachoq o’ynardik”

“Yodingdami, zontigingni doim tuzatib berardik, buzvurarding”

“Yodingdami, dadangni tug’ilgan kunlaridan keyin uy yig’ishtiryotganingda “futbol boshlandi” deb chaqirganlarida qo’lingdagi bir patnis qimmat piyolalni shoshib agarodga otvorib yugurganing, onang kasov bilan quvlaganlarida dadangni orqasiga bekinvolganing”

“Yodingdami, tipratikanni ushlavolib ninasini tekshirganing”

“Rossa qovun eding eslaysanmi?”

“Yodingdami?”…

 “Yodingdami, biz birga salovat aytardik, salovat aytishni bizga o’rgatganding, hamdni, shukurni, xafa bo’lmaslikni  o’rgatganding. Shu sabab ham silanikiga kelurardik”
"Sen moddiylashma, iltimos"

 “Quyosh derdik seni, hech yig’lamasding, arazlasang ham xafalik bo’lmasdi yuzingda, kel do’stim birga salovat-u hamd aytaylik. Kel, yuzingdagi xafalikni yo’qot, biz dunyolarni kulgusila to’ldirguvchi Dilnavozni taniymiz, qo’li singanida “Alhamdulillah gunohlarim yuvilyabdi, Alloh meni yaxshi ko’radi” deb og’riqdan emas hamd aytib yig’lavorgan Dilnavozni taniymiz, buvisi vafot etganida (8 yoshida) qo’rqmasdan qabristonga borib Qur’on o’qib “Buvijon  omonat gapim Rasululloh s.a.v hazratlarini ko’rsangiz mani nomimdan “assalomu alaykum yo Allohning habibi ” deb qo’ying iltimos”  deya beg’ubor jilmaygan, million marta yiqilsa million birinchisida ham turishga mador topadigan, tunlari atigi 3-4 soat uxlab ham quyoshdek porlab yuradigan, shijoati, nafosati, hayosi, taqvosi, ilmga intilishi, yaxshilikka intilishi bizni ham g’ayratlantiradigan Marvaridimizni taniymiz. Xafalik senga yarashmaydi, kul. Kulgin jigarim, kul.  Quyosh charaqlab tursin”.

Albatta quyosh chiqgay do’stlarim.

Marvaridingiz albatta o’z holiga qaytgay.

Kulgusila quyoshni uyg’otgay…

U albatta million ikkinchisida ham tura olgay…

Monday, 4 July 2016

Biologik dogma

      Muborak Ramazoni sharif…  Bu kunlarning saodatiga, bu tunlarning nurlariga to‘ymaydi odam…
Yashagim kelib ketadigan oy. Qalbimda o‘zgacha bir hislar kechmoqda hozir. Bu hislarni ta’riflashga so‘zlarim ojiz.
Men ko‘pincha hazillashib boshqa kunlar denaturatsiyaga, ramazon oyida esa renaturatsiyaga uchraydigan oqsilman deb qo‘yaman.
         Ijozatingiz bilan denaturatsiyaga ta’rif berib o‘tsam:  Oqsillar turli fizik-kimyoviy agentlar ta'sirida fazoviy konformatsiyasi o`zgarib, tabiiy, nativ holati buzilib, biologik vazifalari keskin o‘zgaradi va natijada “ishdan chiqgan oqsil”ga aylanadi, bu hodisa oqsillarning denaturatsiyasi deb ataladi. Endi dehqonchasiga tushuntirsam: ma’lumki oqsillar organizmda eng muhim vazifalarni bajaradi, ya’ni belgini yuzaga chiqaradi, strukturasini shakllantiradi, barcha almashinuvlarda ishtirok etadi, fermentlar oqsil tabiat bo‘ladi, ular ham oqsildek denturatsiyalanadi va hokazo. Aytib o‘tganimdek denaturatsiyaga turli xil omillar sabab bo‘ladi. Organizmning tiriklik belgisi muayyan oqsil yoki oqsillar kompleksi orqali namoyon bo`ladi. Jonzotlarning biologik belgilari quyidagi generatsiya asosida amalga oshadi va bu biologiyaning asosi - biologik dogma hisoblanadi:

DNK     →   RNK    →  OQSIL     →  BELGI

Demak oqsil muayyan belgini yuzaga chiqarishda mas’ul. Ammo agar mana shu oqsillar bir qancha ta’sirlar sababli denaturatsiyaga uchrasa u o‘z vazifasini bajara olmay qoladi yoki aksincha biror bir mutant belgini yuzaga chiqaradi.
         Masalan, sochimiz va terimizning rangi melonin degan pigmentga bog`liq bo‘lib, albinoz insonlarda u bo‘lmaydi. Melonin sintezi oqsil - ferment tirozinazaga bog‘liq. Mazkur oqsilning denaturatsiyasi, mutatsiyasi yoki inaktivatsiyasi albinozlarning paydo bo`lishiga sababchi bo’ladi. Oqsillarga bog’liq bunday jarayonlarni organizmda juda ko`plab kuzatish mumkin.
 Demak bu yerda oqsil o‘z vazifasidan chetlashib qoladi, strukturasi buziladi. Keraksiz, hattoki zararli oqsilga aylanadi. Ammo ayrim shunday oqsillar borki ular renturatsiya(qayta tiklanish)ga uchraydi va o’z vazifasini qayta bajara oladi. Masalan, 70 gradus Selsiyda o‘z vazifasini bajara olmay qolgan ayrim oqsil-fermentlar temperature 45-50 gradusga tushishi bilan yana o‘z holatini tiklaydi va vazifasini bajarishda davom etadi.
Bu dunyoda har bir  narsaning hatto atomning, hujayraning ham o‘z vazifalari mavjud. Ular vazifalarini bajarmasa umuman boshqa narsaga aylanadi ya’ni hujayra hujayra bo‘lmay qoladi.
Inson ham shunday. Dunyoga kelib o‘z vazifasini, yaratilishidagi ma’noni unutsa, asosiy maqsadidan chetlashsa denaturatsiyaga uchrab qoladi.
11 oy da’vomida sekin sekin denaturatsiya belgilari sezila boradi qalbimda, ruhimda, jismimda. Qalbim dunyo va dunyoviy masalalar bilan ovvora bo‘lib qoladi ba’zan, ruhim ziyoga mushtoq bo‘lib ketadi ayrim holatlarda, jismim-a’zolarim… quloqlarim g’iybatlarni tinglab lablarim jilmayib qo‘ya olib vazifasini unutadi, tillarim ishga kechiksa ba’zan bahonani g’uldirashga shaylanadi… o‘z vazifasini unutayozgan qalb, ruh, jism mushtoq bo‘lib ketadi vazifalarini bajarishga…
Denaturatsiyadan degradatsiyaga o‘tish boshlanay deganda, buyuk Alloh taoloning inoyati o‘laroq Ramazoni sharif tashrif buyuradi. Qalbimda buyuk bir silkinish bo‘ladiki, hamma dunyoviy og’riqlar, dunyoga bog’liklar sirg’alib chiqib ketadi. O‘ZIga mushtoq qalb O‘ZIning rahmati ila tirik qoladi, keraksiz bo‘lmay vazifasini bajara boshlaydi. Bunda xuddi qurib qolayotgan gulga suv berganingizda barglari qayta yashillanib, gullari gurkiragandagi holatni his qiladi qalb. Ba’zan nolib og’riqlar berib turadigan qalbda shukronalik to‘lib toshadi. Nolish so‘ziga ajablanib qaray boshlaydi kishi. Chunki, noliganlari naqadar arzimas, mayda narsalar ekanligini sog’lom aql anglaydi. Shukr qilish uchun sabablarni sanab sanog’iga yeta olmay qoladi.
Ruh. Osmonlarga uchib yuradigan oy, uyg’onganda farishtalar uyg’otib qo‘ygandek, kitoblarni o‘qib ziyolanib nurlanib bora boshlaydi ruh. Ruh osmonga tegishli ekanligini anglay borgan sari, vazifasini bajara brogan sari yuksalaveradi yuksalaver adi… Bu xuddi sahroda qolib yashashdan umidini uzgan odam suv topvolib uni sipqorgan va hayotini qaytadan boshlagandek jarayon…
Jism… Ooo, quloqlar g’iybatni eshitmaydi, hamma bir biriga muloyim, bir-birini ayagan, jilmayib sadaqalar ulashgan oy… Hattoki oyoqlar yernida avaylab bosadi. Quloqlar azon ovozini eshitadi har tong… Ko‘zlar kitoblar o‘qib, rahmat-u shavqatlar so‘rab ravshanlashib boradi, burunlarga Rayyon nomli darvozadan keyingi vatanning iforlari kirgandek bo‘ladi go‘yo, tillarda faqat zikr aylanajak, yolg’onlardan hazar qilgandek bahona qilsada uyalib rostini aytadigan oy… Tillar butun olamga tinchlik, mo‘minlarga ikki dunyo saodatini tilash ila qalb tarbiyasi mukammalasha boradi. Yoki aksincha qalbning duolari tillarga ko‘chib osmonlarga ko‘tarilganini yurak yuragidan his qiladi kishi… Yelkalariga qarab jilmayib to‘ymaydigan oy, noma-yu amallarining oltin sahifalari yoziladigan oy… Oooh, qaniydi 11 oy ham mana shunday e’tiqod tursa, vazifalarini unutmasdan, murvatlari buzilmay ishlay boshlasa dillarning, ruhning, jismning. Shaytonlar 12 oy ham zanjirband tursa yoxud zanjiridan uzilsada taqvosining mukammaligidan qo’rqib qochsa shayton ham… Denaturasiya bo‘lmasa renaturatsiyaga hojat qolmas edi…  Umidimiz shu.
Rahmat oyi tashrifing qanchalik quvontirgan bo‘lsa  ketmasingdan sog’inyabman… Foydalana oldimmikinman?!
Xayolimda esa shu misralar tinmay aylanadi:

“Bilmam ko‘ngillardan ketdimi g’ubor
Sening poyoningda ming nadomat bor
Oylarning sultoni moxi Ramazon
Yana kel, biz seni kutamiz nochor…

Kutdig-u da’volar chiqmadi tetik
Bizni g’olib etdi yuz minglab hadik
Afsusda turibmiz har doimgidek
Yana kel, biz seni kutamiz nochor…

Faqat Rob taolodan so‘rabon najot
Bizni manzil sari yo‘llar chin qanot
O‘n bir oy ichida topmaylik vafot,
Yana kel, biz seni kutamiz nochor…

Men ham saodatga yetarman bir kun
Qalbimda yemilar ilohiy tugun
Shaytonni  zanjirband etmaklik uchun
Yana kel, biz seni kutamiz nochor…

P.S. She’r muallifini bilmayman. Bir qancha yillar oldin yodlavolgandim…

 .

Wednesday, 22 June 2016

Do'stimga

U shunday qizki, uning kulgusida bahor yomg’irining ifori taraladi.
U shunday qizki, uning ko‘z yoshlarida quyoshning zarrin nurlari ko‘rinadi .
U shunday irodaliki, darddan ham baxt topa oladi
Muhabbatini yo‘qotib jannatda diydordan umid ila hamd aytgan umidvorim u.
Jigari otgan tuxmat toshiga, boshini egib, shunda ham akasini kechira olgan qalbi ummonim u.
Orzu-umidlarini tinglamagan padariga qarab “siz rizo bo‘lsangiz bas” deya umrini otasining rizoligiga sarf etgan munisam u.
Farzandini tuproqqa qo‘yib, “Yo‘q nega yig’lay axir Soliham mendan ko‘ra mehribonroq ZOTni oldiga ketdi” deya taqvo qila olgan mushtiparim u.
Yolg’iz, odamlardan uzoqda bo‘lgan o‘z olamiga yolg’iz meni kiritgan do‘stim u.
“Faqat siz o‘lmasligingizni so‘rayman” deya mening yo‘qligimdan qo‘rqadiganim Madinam u.
Butun olami dard bilan to‘la bo‘lganda ham do‘stining ko‘zlarida quvonch ko‘ray deb baxt haqida yolg’on gapira olgan, lablari kulib yuragi yig’lagan, yelkasidagi dardlarni buyuk bir iroda, kuchli bir sabr, ulkan bir muhabbat bilan ko‘tara olgan muslimam mening.
Duolarida o’zidan oldin meni eslaydigan, Alloh yo’lida do’stlashgan,  samimiyim, birodarim mening.
Qadrliligim Madinam! Tavallud ayyom muborak bo‘lsin. Sizga aytar so‘zlarim, duolarim ko‘p. Judayam ko‘p. Sizga dunyoning jamiki yaxshi tilaklarini tilayman.
Ilohim, baxtingizdan munavvar bo‘lsin bu olam.
Ilohim, siz qoldiradigan nasllardan olamlarga ibrat bo‘ladigan olimlar yetishsin.
Ilohim, ko‘zlaringizdagi quvonch abadiy va haqiqiy bo‘lsin.
Ilohim, umidlaringiz, orzularingizning komil ro‘yobini ko‘ring.
Ilohim, kam bo‘lmang, g’am bilmang. Men sizni ikki dunyoda ham soadatmand ko‘rishni xohlayman.
Umringizni ilm, taqvo, iymon nurlari  hamisha yoritib tursin.
Ha, doimgidek, yoningizdaman va in shaa Allah hali o’lmayman.
Hali hayot butunligicha oldinda. Ishonamanki, baxt oldinda. Shiorimiz yodingizdami?! Allohga suyangan insonni kim ham, nima ham muvozanatdan chiqara olardi. :)